پاكيزه‌اى : ( چيزى پاكيزه ) را [ براى تيمم ] جويا شويد . » در اين‌جا نيافتن آب براى مريض ، حكمتش عذر بيمارى است ، يعنى با وجود آب هم نبايد وضو يا غسل انجام دهد ، ولى براى مُسافرت‌ها ، حكمتش خود سفر نيست ، بلكه در اين‌جا نبود يا كمبود آب موضوعيت دارد ، زيرا در سفرهاى هنگام نزول قرآن - / آن هم در حجاز كه مردم در وطن خود نيز مبتلا به قحطى آب بوده‌اند - / آبى چندان وجود نداشته است ، بلكه گه‌گاهى مردم از تشنگى هلاك مىشدند ؛ در روزه نيز چنان است ، كه نبود يا كمبود آب در سفر - / اضافه بر سختىهاى ديگر - / موجب عسر و ضرر براى روزه‌دار است ، كه اگر عسرى هم نباشد چنان حكمى هم نخواهد بود . و اگر هم مقصود از آن ، حركت سفرى باشد ، چون اين حركت در مقصد سفر منتفى است بايد شخص مكلَّف در اين مقصد روزه‌دار باشد ؛ يعنى اگر هم - / فرضاً - / بپذيريم سفر موجب افطار روزه است ، با اين حال چون آيه مىفرمايد : « عَلى سَفَرٍ » كه معنايش : « در حال سير و سفر » است ، بنابراين در پايان سفر - / كه مانند وطن است حتى اگر يك روز هم توقف كنيد چون ماندن شما در آن‌جا مصداق « عَلى سَفَرٍ » ، نيست بايد روزه‌دار باشيد كه ديگر قصد اقامت ده روز ، معنايى ندارد ؛ در نتيجه با پذيرش فرض مذكور نيز فتواى عموميت افطار روزه در سفر باطل است . و ميانگين حالت عادى و عسر ، « حرج » است كه : « وَ عَلَى الّذين يُطيقُونهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مَسْكينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لهُ وَ انْ تَصُومُوا خَيرٌ لَكُمْ انْ كُنتُم تَعْلَمونَ » « 1 » : « و بر كسانى كه روزه برايشان طاقت فرساست فديه‌اى [ واجب است كه ] خوراك بينوايى است ، پس كسى كه خيرى را

--> ( 1 ) / 2 : 184